آسيب شناسي دين

دينداري همانند ساير امورات و فعاليتهاي انساني مشمول آفات و انحرافات و آسيبهايي مي شود . اين آسيبها به مرور زمان تبديل به آيين و سنت گشته و مردمان متاخر آن را به صورت ذاتيات دين و اجزآء غير قابل تفكيك از دين شناخته و هرگونه مواجهه يا نقد آن را خلاف دين و آيين خود دانسته و با آن به شدت برخورد مي نمايند . عجيبتر آنكه جرآت و جسارت كافي براي برخورد با آسيبها و آفات دينداري در ميان دينداران وجود نداشته و شهامت نقد دينداري و شناخت بدعتها و آفات دينداري بسيار كم مي شود .

آنچه كه مشخص است عمل انساني علت اصلي انحراف از دين و آسيبهاي وارده بر آن است . بنابراين شناخت ويژگيهاي عمل انسان و نقد دينداري مرحله نخست آسيب شناسي ديني تلقي مي گردد .

عمل انسان همواره داراي مشخصات زير است :

1- همه فعاليتهاي انسان مشمول محدوديت مي باشد : محدوديت زمان و مكان ، محدوديت شرايط اجتماعي و فرهنگي كنشگر ، محدوديت دانش ، آگاهي و تجارب آدمي ، محدوديت عمر و ... . اين محدوديتها سبب مي شود ارزش عمل در همان محدوده خاص ارزيابي شود و خارج آن چارچوب محدود عمل كم ارزش يا فاقد اعتبار باشد .

2- عمل انسان همواره تابع احساسات و منافع آني اوست . اين منافع كه مي توانند منافع طبقاتي ، جنسيتي ، سياسي و ... باشند وجود مادي انسان را تامين مي نموده و عقل حسابگر چون علل و اسباب ظاهري مادي را نزديك به خود ديده و موثر در رسيدن به اهداف خويش تشخيص مي دهد رفتار انسان را هماهنگ يا تابع آنها تعريف مي نمايد . در كنار اين موارد احساسات و هيجانات نيز شرايط را براي رسيدن به اهداف مادي محدودتر و تنگتر مي نمايد .

بنابراين در چنين حالتي دينداري همانند ساير بازيهاي دنيوي ( بازيهاي اقتصادي ، سياسي ، فرهنگي و ...)مي گردد و دين اسباب و وسيله اي مي شود صرفا براي رسيدن به اهداف مادي و دنيوي . گويي دينداري همان دنيوي شدن گشته و انسان براي رسيدن به حوايج دنيوي خود ، دينداري مي نمايد . همانند ساير انسانهايي كه آنها نيز براي رسيدن به اهداف مادي خود روشهاي ديگري را انتخاب مي نمايند .

با اين توضيح مشخص مي شود كه ريشه همه آسيبهاي وارده بر دين عمل انساني است . براي اينكه چنين رويدادي بوجود نيايد دين موضوع امامت را به عنوان الگوي اصيل دينداري معرفي مي نمايد تا رفتار ديني صحيح شناسايي شده و مورد تمرين و يادگيري و عمل قرار گيرد . رفتار امام معصوم(ع) اگرچه انساني است اما خصوصيات گفته شده در بالا را ندارد زيرا امام با تربيت خويش و رسيدن به جايگاه قدسي عصمت تنگناهاي رفتاري انسان را درنورديده و الگوي عمل واقع شده است . بنابراين رفتار امام معصوم(ع) عاري از محدوديتهاي زماني ، مكاني ، اجتماعي و فرهنگي و طبقاتي بوده ، و به دور از منافع آني مادي و با هدف رسيدن به اهداف مادي دنيوي صورت مي گيرد . هدف رفتاري معصوم(ع) رضايت خدا و تقرب و نزديكي به اوست .

حال با اين توضيح آسيب شناسي دين موجه به نظر مي رسد : معيار و ضابطه براي شناخت درست از نادرست در رفتار ديني ، همان رفتار پيامبر(ص) و امام معصوم(ع) است . رفتار ايشان حجيت داشته و دليل درستي يا نادرستي رفتار ديگران مي باشد . هيچ كس در اين ويژگي و خصوصيت با ايشان شريك نيست .

آسيب شناسي ديني يا بهتر است بگوييم آسيب شناسي دينداري ابعاد و سطوح گوناگوني دارد چرا كه رفتار انسان ابعاد و سطوح گوناگوني دارد . اگر ابعاد رفتاري انسان را در ابعاد ذهني ، احساسي و عملي دسته بندي نماييم آنگاه مي توان براساس جدول زير رابطه مشخصي بين ابعاد و سطوح رفتار انسان تعريف نمود .

با توجه به جدول بالا نحوه اقدام در زمينه آسيب زدايي از رفتار ديني و دينداري مشخص مي شود :

در بعد ذهني اهم كج فهميها و كاستيها در ارتباط با مفاهيم زير خلاصه مي گردد :

- ماهيت دين ، وظيفه و كاربرد دين چيست ؟ دين براي حل چه مسائلي بكار مي آيد و به چه دردي مي خورد ؟

- ماهيت انسان ، انسان كيست و چه خصوصياتي دارد ؟ هدف از زندگي چيست ؟

- خدا ، آيا جهان خدا ، صاحب و سازنده اي دارد ؟ او كجاست ، چگونه مي توان با او رابطه برقرار كرد ؟ چه صفاتي دارد ؟

- پيامبر و امام معصوم ، پيامبر(امام معصوم) كيست ؟ چه خصوصياتي دارد ؟ماموريت و وظيفه اش چيست ؟

- قرآن ، قرآن چگونه كتابي است ؟ نحوه استفاده از آن چگونه است ؟

- دينداري ، اصول و آئين دينداري چيست ؟با دينداري انسان به كجا مي رسد ؟ رابطه دينداري با زندگي روزمره مادي چيست ؟

هركدام از اين مسائل با توجه به بعد و سطح مسئله مي بايست آسيب شناسي شده و اصلاحات لازم در آن مورد صورت بگيرد .